Sinh học online, giải trí hài hước

Tuyến tụy và các hoocmôn tuyến tụy


I. Đặc điểm giải phẫu 
Trong tuyến tuỵ có một số tế bào hợp thành đám sáng nổi không rõ, không có ống tiết. Những đám tế bào  ấy, hợp thành đảo langerhan gọi là tuyến đảo tuỵ. Đảo tuỵ có kích thước từ 20 – 30 μ chiếm khoảng 1-3 % tổng khối lượng tuyến tuỵ. Tuyến đảo tuỵ được cung cấp nhiều mạch máu. Nó bao gồm nhiều loại tế bào. Trong đó có hai loại tế bào a và b tiết hormone thần kinh chi phối tuyến đảo tuỵ bao gồm cả thần kinh mê tẩu và giao cảm.


II. Chức năng sinh lý   
       Tuyến đảo tuỵ tiết 3 hormon đó là insulin, glucagon và lipocain.

1. Insulin.    
a. Cấu trúc của insulin
Cấu tạo hoá học của insulin được xác định năm 1955 nhờ công trình của Sanger.F. Nó gồm 51 amino acid xếp thành 2 mạch popypeptid A và B nối với nhau bằng 2 cầu disulphid và 1 cầu S-S nữa nối các amino acid thứ 6 và thứ 11 của mạch A. Mạch A có 21 amino acid, mạch B có 30 amino acid. Trọng lượng phân tử 6.000.

Trong  số insulin của các loài chỉ có insulin của lợn là gần giống insulin của người nhất. Chúng chỉ khác nhau ở vị trí amino acid tận cùng (số 30) của mạch B. Ở lợn amino acid đó là alanine ở người là threonine. Insulin của cừu, ngựa, bò khác insulin của lợn ở 3 mạch amino acid số 8, 9, 10 nằm ở mạch A.            
           
Insulin do  tế bào β của đảo tuỵ tiết ra. Nồng độ insulin trong máu rất thấp. Bằng các phương pháp sinh vật học như gây hạ đường huyết ở chuột, hoặc dựa vào sự tiêu hao glucose trong ống nghiệm, người ta thu được ở người lượng insulin là 20 –150 micrô đơn vị trong 1ml máu.

Hoạt tính của hormon phụ thuộc vào vị trí đặc biệt của các amino acid chứa trong đó. Gốc disulphid có ý nghĩa quan trọng. Người ta thấy rằng phân tử insulin chứa nhiều trong nhóm amin tự do và nhóm này quyết định hoạt tính sinh học của hormon. Insulin dễ bị men tiêu hoá protein phân huỷ nên nó chỉ có hiệu lực khi tiêm.

  b.  Tác dụng sinh lý của insulin 
    Tác dụng sinh lý quan trọng nhất gây nên hạ đường huyết là: (1) Thúc đẩy sự tổng hợp glucose thành glycogen ở gan. (2) Ở gan và ở cơ, nó xúc tiến sự tiêu thụ glucose và đưa nhanh glucose vào chu trình Krebs hoặc chuyển thành acid béo để tăng tổng hợp lipid. (3)Ngăn trở sự phân giải trở lại glycogen thành glucose ở gan và ngăn trở sự huy động và chuyển hoá protein thành glucose. Trong 3 cách trên thì cách thứ nhất là mạnh nhất. Ở cách này insulin kích thích sự vận chuyển glucose qua màng tế bào bằng cách hoạt hoá enzyme hexokinase, enzyme này xúc tác cho sự phôspho-rin hoá glucose,  để biến nó thành glucose 6-phosphatate (G-6-P) rồi thành glucose - 1- phôtphat và cuối cùng biến thành glycogen dự trữ. Ở cách thứ hai: khi được phốspho rin hoá thành G – 6 – P chất này ở ngã ba đường, có thể đi ngược để tổng hợp nên glycogen, hoặc tiếp tục con đường phân giải yếm khí qua một số khâu trung gian thành acid pyruvic, để rồi được đưa vào chu trình Krebs, đốt cháy cho năng lượng. Cũng có thể qua cầu acetyl-coA, rồi  ngược con đường β – oxy hoá tạo thành axit béo mạch dài, để rồi kết hợp với glycerol tạo thành mỡ. Ở cách thứ 3, insulin đối kháng với tác dụng của adrenaline thể hiện ở khía cạnh là hormon ức chế enzyme phosphorylase ngăn cản sự phân giải glycogen thành glucose – 6 – P và ức chế hoạt tính của enzyme hexokinase, không cho G – 6 – P biết thành glucose.

Insulin cũng đối kháng với glycocorticoit của miền vỏ thượng thận, làm ngăn cản sự huy động phân giải protein để chuyển thành glucose.

Vai trò của insulin quan trọng như vậy, nên nhược năng tuyến đảo tuỵ, insulin tiết ít, glucose từ thức  ăn  đưa vào, không  được chuyển  đầy  đủ thành glucogen dự trữ vượt ngưỡng chất tiết của nó và qua đường thận phát sinh bệnh đái đường (diabete) làm cơ thể thiếu  đường.  Để bù  đắp lại protein và lipid bị huy  động (dưới  ảnh hưởng của glucocorticoid và một số hormone khác) làm sản sinh nhiều ceton. Thể này nếu bình thường sẽ kết hợp với axit oxalo-axetic để tạo thành citric acid đi vào chu trinh Krebs đốt cháy cho năng lượng. Nhưng do glucose mất nhiều, oxalo-axetic acid hình thành ít. Thể ceton tích tụ lại gây chứng toan huyết, rồi toan niệu. Khi mắc bệnh đường niệu, nếu tiêm insulin sẽ khỏi, nhưng không nên tiêm quá nhiều, sẽ làm giảm  đường huyết  đột ngột, cũng gây nguy hiểm cho cơ thể.   
    
Nồng độ đường huyết trung bình là 80 –120 mg %, ở người 100 mg%. Khi giảm 1 /4 lượng đó cơ thể sẽ cảm thấy mệt mỏi, có cảm giác đói lả, đói run, giảm 1 /2 đường huyết sẽ gây co giật và chết trong cơn hôn mê. Insulin còn gây tích mỡ, qua cơ chế như đã trình bày ở trên. Dưới tác dụng của hormone này, sẽ tạo ra những axit béo có chứa nhiều axit béo không bão hoà nên mỡ thường nhão, cơ thể béo bệu, không bình thường.    Insulin ở một chừng mực nào đó làm tăng tổng hợp protein, nó có thể xúc tác cho sự vận chuyển amino acid qua màng tế bào và xúc tác cho sự tổng hợp protein ở tế bào. 

2. Glucagon
   Hormon glucagon có tác dụng làm tăng đường huyết (tương tự tác dụng của adrenaline và ngược với insulin). Cơ chế tác  động thông qua việc xúc tác sự phân giải glycogen thành glucose, nhưng nó chỉ hoạt hoá enzyme phosphorylase ở gan mà không hoạt hoá phosphorylase ở cơ, cho nên tiêm glucogon chỉ làm tăng đường huyết mà không làm tăng acid lactic huyết.      

Glucagon cũng có tác dụng lên trao đổi mỡ làm hạ mỡ huyết và ức chế gan trong sự tổng hợp axit béo và cholesterol. Glucagon chỉ tiêm vào tĩnh mạch mới có tác dụng, tiêm dưới da không hiệu quả.

3. Lipocain 
Nghiên cứu những năm gần đây cho thấy trên lâm sàng có hai loại bệnh đường niệu. Một loại bệnh đường niệu do thiếu insulin đơn thuần, còn loại khác tương đối phức tạp, ngoài triệu chứng đường niệu còn kèm theo triệu chứng tích mỡ ở gan (bệnh gan nhiễm mỡ). Nguyên nhân là do thiếu lipocain. Vì tác dụng sinh lý của lipocain, một mặt giống insulin là làm giảm đường huyết (nhưng tác dụng yếu hơn nhiều), mặt khác nó kích thích sự ôxy hoá axit béo ở gan, thúc đẩy sự trao đổi phospho-lipid.
 Ngoài ba hormone kể trên, ngày nay người ta còn tìm thấy đảo tuỵ còn tiết ra những hormone khác như calicrein làm giãm mạch, vagotonin làm giảm  đường huyết nhưng không hoàn toàn giống insulin.

III. Điều hoà hoạt động tuyến đảo tuỵ 

1.  Điều hoà sự phân tiết insulin 
Cơ chế kiểm soát sự phân tiết hormon này chủ yếu thông qua sự thay đổi nồng  độ đường huyết, thiết lập nên cơ chế thần kinh thể dịch. Khi nồng độ đưòng huyết tăng, kích thích vào các thụ quan hoá học trong thành mạch máu, luồng xung động thần kinh truyền về dưới vùng đồi. Từ đây luồng xung động đi xuống hành tuỷ, rồi ra theo dây thần kinh mê tẩu, có nhánh đi đến đảo tuỵ, gây bài tiết insulin. Khi nồng độ đường huyết giảm cơ chế sẽ ngược lại làm giảm tiết insulin. Sự tiết insulin cũng chịu ảnh hưởng của vỏ não. Người ta đã thành lập được phản xạ có điều kiện giảm đường huyết cụ thể là nhiều lần kết hợp kích thích âm thanh với tiêm insulin cho chó. Sau đó cho âm thanh kết hợp với tiêm nước sinh lý cũng thấy lượng đường huyết giảm, tuy nhiên không phải lúc nào cũng thành công.   

2.   Điều hoà sự phân tiết glucagon
   Sự phân tiết glucagon cũng chịu ảnh hưỏng trực tiếp của sự thay đổi nồng độ đường huyết. Nhưng ngược với insulin, nghĩa là khi nồng độ đường huyết giảm thì làm tăng tiết glucagon và ngược lại.

3.  Điều hoà sự phân tiết lipocain
   Sự  phân tiết lipocain cũng chịu ảnh hưởng của sự thay đổi nồng độ đường huyết, cơ chế tương tự như insulin nhưng không điển hình lắm.

4. Sự liên quan của một số tuyến nội tiết trong điều hoà lượng đường huyết
Khi lượng  đường huyết giảm thì trước hết miền tuỷ thuyến thượng thận tăng tiết adrenaline, rồi đến tuyến đảo tuỵ tiết glucagon để xúc tiết sự phân giải glycogen ở gan thành glucose để duy trì lại đường huyết ở ngưỡng sinh lý. Khi adrenaline tiết đạt đến mức độ nhất định thì nó tạo thành một mối liên hệ ngược dương tính kích thích vùng dưới đồi tiết CRF, yếu tố giải phóng này kích thích tuyến yên tiết ACTH. Hormon này đến kích thích vỏ thượng thận tiết glucocorticoid. Dưới tác dụng của glucocorticoid thì lipid từ các mô bào được huy động phân giải thành glucose để tăng đường huyết nhằm hỗ trợ cho lượng đường huyết bị tiêu dùng mà sự phân giải glycogen thành glucose dưới tác dụng của adrenaline không đủ sức đáp ứng. Khi cơ thể hoạt động mạnh hệ thống vùng dưới tuyến yên - tuyến giáp cũng  đi vào hoạt  động (TRF---TSH--- Thyroxine)  để thyroxine thúc  đẩy tạo nhiệt tạo năng lượng cho cơ thể hoạt  động bằng cách xúc tiến phân giải glycogen thành glucose và oxy hoá glucose cho năng lượng. 

   Ngược lại khi lượng đường huyết tăng (sau khi ăn đường vào nhiều chẳng hạn) cũng thông qua vùng dưới đồi - đảo tuỵ làm tăng tiết insulin. Hormon này xúc tác cho sự tổng hợp glucose thừa đó thành glycogen dự trữ ở gan. 

DOWNLOAD:

Không có nhận xét nào:

Số lượt xem tháng trước

Bài đăng phổ biến

Bài đăng nổi bật

Shop hoa tươi Quận 1 (GIAO HOA NHANH)

Đà Lạt- xứ sở mộng mơ với biệt danh thành phố ngàn hoa là địa điểm lí tưởng mà nhiều người chọn đi du lịch. Đến đây ...